Türkiye gibi elektriğin heran gidip gelebileceği, voltajların bir yükselip, bir alçaldığı bir ülkede yaşıyorsanız kesintisiz güç kaynağı (UPS - Uninterruptible Power Supply) kullanmak oldukça önemli. Biz de bu sayımızda birçok bilgisayar kullanıcısının almayı tercih etmediği UPS'i sizler için yazdık.

Oysa ki bir kesintisiz güç kaynağı kullanıyor olsaydı nız, oyununuzu kaydetmek, filminizin heyecanlı sahnesini izlemek, arkadaşınıza “Elektrikler gitti, gelmezse 5-10 dakikaya çıkarım” diyecek ya da İnternet’te aradığı- nız bilginin geçtiği sayfayı “Sık Kullanılanlar” klasörüne ekleyecek kadar vaktiniz olurdu. Herhalde UPS'lerin ne işe yaradığı- nı yukarıdaki cümlelerden daha iyi anlatan bir açıklama olamaz.

Elbette kesintisiz değil

UPS yani kesintisiz güç kaynağı deyince insanın aklına hiç kesilmeyecek bir enerji kaynağı geliyor. Halbuki UPS'lerin şarj edilebilir pillere benzerler. İçerisinde bir akü olan bu aletler, elektrik varken akülerini şarj ederler ve şarjlı konumda beklerler. Bir diğer önemli konuysa, ileride bahsedeceğ imiz On-line interactive tipi UPS'lerde sistem aygıtlarınıza bağladığınız enerjiyi doğrudan bilgisayar değil, UPS üzerinden süzerek gönderirsiniz.

Bu da elektrik kesilmelerinde bilgisayarınızın aniden kapanması nın yanında, size güvenli bir elektrik akı mı kullanmayı sağlar. UPS'lerde sistem aygı tlarının fişleri (ekran, kasa, yazıcı, faks, modem) UPS cihazına takılır ve UPS aleti elektrik prizine bağlanı r. Böylece UPS cihazı bir tampon enerji kullanır ve bilgisayarınız kapanacak fırsatı bulamadan devreye girer. UPS'lerin jenaratörlerden farkı da burada yatar.

Bilgisayarlarımızda bulunan normal güç kaynakları ise elektrik kesildikten sonra ancak, 100 milisaniye bilgisayarımızı güvenli bir şekilde açık tutup bilgilerinizi hafızada (RAM) koruyabilir. Eğer elektrik kesintisi 100 milisaniyeden fazla sürerse, sisteminiz siz ne olduğu anlamadan kapanır. Anakartın üzerinde bulunan tümleşik güç kaynakları ise, 100 milisaniyeden sonraki 50 milisaye boyunca verileri hafızada tutabilir. Bu süreden sonra elektrik gelmezse bilgisayar hafızasında tutulan tüm veriler silinir.

Yani her şey 1 saniyenin de altında bir sürede gerçekleşir. Tabi bu ani kapanma sadece kaydetmediğ iniz bilgilerin silinmesine yol açmaz. Zarar o kadar olsa yine iyi. Bilgisayarı nızın güvenli olamayan bir şekilde aniden kapanması, ya da voltaj gidip gelmelerinden etkilenmesi telafisi olmayan donanım sorunlarını da yol açabilir. Ayrıca işletim sisteminiz zarar görebilir ve baştan kurmak zorunda kalabilirsiniz. Diskiniz, DVD yazıcılarınız, anakartınız, ekranınız aktif çalıştdıkları zamanlarda aniden kapanırlarsa, çok büyük zarar görebilir. Voltajların gidip gelmesiyle oluşabilecek kısa devreler, bilgisayarı nızı bozabilir. İşte tüm bunlardan korunmak için bir UPS kullanmakta büyük fayda var.

Ev ve sanayi tipleri farklı

Kesintisiz güç kaynaklarının de- ğişik tipleri var. Çıkış güçleri geniş bir yelpazede olan UPS'ler, ev kullanı- mında 1 fazlı, sanayi tipi kullanımda ise üç fazla olabiliyor. Ev kullanımında, bilgisayar, ekran, yazıcı, faks, modem, telefon gibi cihazlar UPS'lere bağlanabiliyor. Ev tipi UPS'ler 500 VA ve 1000 VA güçleri arasında değişirler.

Watt veya Volt-Amper (VA) nedir?

Kesintisiz güç kaynaklarında yükü tanı mlamak için iki kavram kullanılır; Watt ve Volt-Amper (VA) terimleri. Birçok üretici bu iki büyüklüğü hatalı bir biçimde eşit olarak ele alıp bir karışıklık yaşanmasına neden olur. Halbuki, büyük UPS'ler her zaman Watt kavramıyla ölçülmeli. Bazı firmalar büyük UPS'leri Watt (1 kVA - 500 kVA) yerine VA değeriyle ölçüyor.

Bu da küçük UPS'lerin (1000 VA altı) yanış algı- lanmasına yol açıyor. Küçük UPS'lerde Watt değerinin kullanılma sebebi, kullanı- cıların VA kavramından çok Watt kavramı- na olan yakınlığı. Halbuki VA değerini kul lanmak UPS'lerin güç değerini göstermek için daha doğru bir yol. UPS'lerin çıkış kapasitesini sınırlayan başlıca unsur, çıkış akım kapasitleri ve bu en doğru VA değeriyle ifade ediliyor. Kullanıcılar burada VA değerinin, Watt değerinden bilgisayar yüklerinde yüzde 30-40 daha az bir güce eşit geldiğini göz önünde bulundurmalı.

UPS üretecileri genelde yük boyutları şemalarında yük akımıyla yük gerilimin çarpımının UPS Watt değerinden küçük olduğ unu belirtirler. Kısaca, 100 Watt'lık bir UPS, rahatlıkla 100 Watt'lık bir ampülü çalıştırabilir ama bir bilgisayar bağ- ladığınızda sadece 65 Watt'lık gücü kaldırır. UPS'lerin model numaraları VA değerlerini belirtir. Eğer bu de- ğeri 0.65 ile çarparsanız, güç kayna- ğınız kaç Watt'lık güç üretebileceğini hesaplayabilirsiniz.

Line-interactive, Online-interactive

UPS'ler konusunda diğer dikkat edilmesi gereken unsurlar da Line-interactive ve Online-interactive kavramları. Line-interactive UPS'lerde akım, hiç bir filtre, korucuyu, gerilim ve frekans düzeltilmesi yapılmadan doğrudan bilgisayara aktarılır. Bu tip UPS'lerde bilgisayar şebeke geriliminden dolayı meydana gelebilecek frekans dalgalanmalarına karşı korunmasız olur. fiebeke gerilimin doğrudan bilgisayara aktarılması, ev tipi kullanımında çoğu zaman sorun oluşturmaz.

Buna karşın sanayi uygulamalarında akımı mutlaka süzerek, bilgisayarlara ulaştırmak gerekir. Online-interactive UPS'ler ise, daha üst seviye sistemlerde kullanılırlar. Tek fazlı ve üç fazlı olabilen bu UPS'ler, daha çok gücün kesinlikle her zaman aynı kalitede iletilmesi gereken sistemlerde kullanılır. ATM cihazları, haberleşme aygıtları ve tıbbı cihazlar bunlara örnek olarak verilebilir. Online-interactive UPS'lerde güç direkt olarak bilgisayara aktarılmaz ve bir süzgeçten geçirilir. Bu süzgeç gerilim/frekans değişimleri, harmonik akımlar, manyetik karışmalar ve titreşimler gibi olumsuzları ortadan kaldırır.

Seçerken nelere dikkat edeceğiz

UPS seçerken çeşitli kriterlere dikkat edilmeli ve ihtiyaçlar önceden belirlenmeli. İlk olarak daha önceden bahsettiğimiz VA değerini dikkate algılamasınız. VA'yı görünür güç, Watt'ı ise aktif güçtür. Görünür güç (VA) = Gerilim (V) x Akım (A) değeriyle hesaplanır. Aktif güç ise, Aktif güç = Görünür Güç x Güç Faktörü şeklinde hesaplanır. Elektrik enerjisi tüketen cihazlar aslında görünür gücü değil Aktif gücü kullanırlar.

Daha önce size 0.65 değerinden bahsetmiştik. Aslında bu alacağınız UPS'e göre değişebişir. Çünkü tek fazlı UPS'lerde Görünür Güç, Aktif Güc'ün 0.65'ini verirken, 3 fazlı UPS'lerde 0.8'ini verebilmektedir. Sizin yapmanız gereken, UPS'e takacağınız aletlerin kaç Watt güç çektiğini hesapladıktan sonra, hepsini toplayıp, UPS'inizin tipine göre 0.65 ya da 0.8 değerleriyle çarpmanız olacaktır. Satın alacağınız UPS'in VA değeri, her zaman çıkan rakamdan yüzde 20 daha fazla olmalı.

Evde kullanacağınız UPS'ler tek fazlı olabilir ancak eğer sanayi üretiminde kullanılacak bir UPS istiyorsanız mutlaka 3 fazlı bir modeli tercih etmelisiniz. 3 fazlı UPS'ler genelde 100 kWA ve daha fazla güç verir. Bu değer genelde bir ev kullanıcısı için fazla ve ekonomik de- ğil. Bu sebeple tipik bir ev kullanıcısıysanız mutlaka “Benim UPS'im 3 fazlı olsun” diye düşünmenize gerek yok. Akü süresi ise UPS'lerde bir diğer önemli kriter. UPS'lerin temel mantığı, elektrik kesintisi olduğunda sisteminizi güvenle kapatabileceğiz bir 5-10 dakikayı size sunmaktır.

Yani ben şöyle 4-5 saat UPS'imle idare ederim diye bir şey yok. Tabi UPS'lerde kullanılan akünün kapasitesi artıkça, elektrik kesildikten sonra bilgisayar ve çevresindeki cihazların açık kalma süresi de artıyor. Eğer sizin için fazladan bir 10-15 dakika önemliyse, büyük akülü bir model seçmekte fayda var. Ama akü kapasiteleri artıkça fiyatlarında öne göre artığını unutmayın. Günümüz kesintisiz güç kaynaklarında çeşitli uyarı ve izleme sistemleri kullanılı- yor. Bu özellikler de UPS seçiminde önemli kriterlerden biridir. UPS'inize fazla yük bindiğinde uyarı ışığının yanması veya alarm çalması, bir yazılımla

UPS sisteminin bilgisayarın RS232 portundan koltrol edilmesi, SNMP sunucusu ile, İnternet veya ağ ortamında sistemin takip edilmesi gibi özellikler de UPS seçiminde oldukça önemlidir. Son olarak UPS seçerken, sebekenizin kalitesini de göz önünde bulundurun deriz. Eğer bulunduğunuz bölgede elektrik sık sık kesiliyorsa, voltaj bir yükselip bir alçalıyorsa, kaliteli bir elektrik tesisatınız yoksa, bu özelliklere uyum sağlayacak ve sizi kötü sürprizlerden koruyacak bir UPS almanızda büyük fayda var.

UPS'ler üretim teknolojileri açısından 3 gruba ayrılmaktadır

1- Off-Line Teknoloji

Burada amaç enerji kesintisi durumunda beslenen yükün kapatılıncaya kadar UPS üzerinden kesintisiz beslenmesini sağlamaktır ve genellikle 1-1,5 kVA ya kadar üretimleri bulunmaktadır. Çalışma teknolojileri ise; fiebeke, UPS mikroişlemcisine atanan gerilim ve frekans değerleri içinde olduğu sürece direk olarak yüke verilir. Aynı zamanda da UPS aküleri şarj edilerek standby,2da bekletilir.

Atanan değerlerin dışına çıkıldığı anda maksimum 10 milisaniyelik bir transfer zamanı (kesinti) ile yük akü üzerinden sağlanan enerjiye transfer edilir. Bu transfer süresi bir çok yük için bir problem teşkil etmez (sunucular hariç). Fakat akü üzerinden elde edilen AC güç şebekeden farklı olarak sinüs dalga formunda değil, kare dalgadır ve yükün uzun süre bu kaynaktan beslenmesi yük üzerinde olumsuz etkilere sahip olabilir, bu nedenle en kısa sürede yük kapatılarak şebekenin geri gelmesi beklenmelidir. Fiyat olarak en ucuz UPS sınıfındadırlar.

2-Line-Interactive Teknoloji

Çalışma mantığı off-line ile aynıdır ve 2-3 kVA'ya kadar üretimleri bulunmaktadır. Yük, şebekeden (toleranslar dahilinde) beslenirken UPS giriş ve çıkışındaki mikroişlemci kontrollü regülatör görevi gören trafolar üzerinden beslenir. Bu trafolar şebeke gerilimini alçaltıp / yükselterek yüke verirler. Böylece yük daha stabil bir gerilimle beslenir ve gerilim regülasyonu yapıldığı için giriş gerilim aralığı daha geniştir.

Bu özelliğinden dolayı şebekenin çok düşük veya yüksek olduğu yerlerde kullanılır ve akü enerjisine geçiş daha az olur. fiebekenin toleranslar dışına çıkması durumunda aküden elde edilen enerji bazı üreticilerde şebeke gibi sinüs dalga formunda üretilirken, bazılarında kare dalga olarak üretilmektedir. Tabi ki sinüs dalga çıkış veren UPS'ler daha pahalı olmakta fakat yük üzerinde olumsuz etki yaratmadıkları için çok uzun akü besleme süreleri ile yükü besleyebilmektedirler.

3-Online Teknoloji

Diğer iki teknolojiden farkı bir çalışma mantığı ile çalışmaktadır. Burada amaç enerji kesintilerinden kurtulmanın yanı sıra, şebekeden izole olarak şebekeden gelebilecek parazit vb'den kurtulmaktadır. Çalışma sistemi ise; AC fiebeke enerjisi redresör tarafından alınarak DC enerjiye dönüştürülür bu DC enerji ile hem aküler şarj edilir, hem de İnvertör ünitesi beslenerek yeni dijital bir sinüs dalga formu üretilir. Böylece yük şebekeden bağımsız sabit (+-%1) bir gerilimle beslenir ve şebekeden gelebilecek tüm olumsuz etkilerken korunur. Kullanılma alanları her türlü yük olarak öngörülebilir. Üretim olarak 1 kVA'dan binlerce KVA'ya kadar çıkmaktadır. UPS çıkışları tam sinüstür; bu nedenle saatlere varan akü destek süreleri verilebilir.